सुलभक:गजानन बोढे,स शि.जि.प.प्रा.शाळा भानुसेवस्ती.ता. सिल्लोड. जि.औरंगाबाद.

मुलं स्वतः शिकत आहेत ..!
"...'चमफुल्या' (चिंचोके फोडून तयार झालेले दोन सममीत भाग) वापरून Addition व Subtraction ची उदाहरणे तयार केलीत उत्तरे काढलीत आणि वहीतही उतरवून घेतलीत...!" - इयत्ता १ ली २ री.

  उदाहरणार्थ- 10 चमफुल्याचा फासा जमिनीवर टाकला आणि 6 चमफुल्या पांढरा पृष्ठभाग वर व 4 चमफुल्या काळा पृष्ठभाग वर या रूपात पडल्या तर
6+4 = 10 किंवा 4+6 = 10 असं बेरजेचं उदाहरण तयार होईल.
तसंच मोजून 10 चमफुल्याचा फासा हातात घेतला वहीत लिहिले 10..
फासा जमिनीवर टाकल्यावर समजा 4 काळ्या किंवा 6 पांढऱ्या पृष्ठभागाच्या चमफुल्या पडल्या असतील तर वहीत लिहिलेल्या 10 च्या पुढे वजाबाकीचे चिन्ह लिहून अनुक्रमे 4 किंवा 6 लिहून पुढीलप्रमाणे वजाबाकीची उदाहरणे तयार होतील.
 👉10 - 4 = 6
👉10 - 6 = 4
 4 काळ्या किंवा 6 पांढऱ्या बाजूला काढून घ्यायच्या (कमी करायच्या) व उरलेल्या मोजून उत्तर लिहायचे.

*मी 10 'चमफुल्या'चा फासा विद्यार्थ्यांच्या घोळक्यात सहेतुकपणे टाकला व बाजुला सरून मुलं आता काय करतील हे उत्सुकतेने बघत राहिलो.
*मुलांनी काही चमफुल्या पांढऱ्या तर काही काळ्या पडलेल्या आहेत असे सांगितले. (पोरं विशिष्ट चौकटीचा खेळ खेळण्यासाठी चमफुल्याचा फासा म्हणून वापर करत असल्याने ते त्यांना सहज सांगणे शक्य झाले... हवं तर हे त्यांचं पूर्वज्ञान मानायला हरकत नसावी..)
*चमफुल्याचे रंगानुसार वर्गीकरण केले..(विद्यार्थ्यांनीच काळ्या व पांढऱ्या चमफुल्या वेगवेगळ्या मांडल्या) इथून माझी 'सुलभक' म्हणून भुमिका सुरू झाली.

माझी सुचना-"जर मला Addition करायची/मांडायची असेल तर मी काय करायला हवे..?"
विद्यार्थी प्रतिसाद-"काळ्या व पांढऱ्या चमफुल्या एकत्रित करून मोजाव्या लागतील..!"

माझी सुचना-"एकत्रित करा मोजा व Addition वहीत मांडा..!" वरील उदाहरणाच्या संदर्भात मुलांनी 6 पांढऱ्या चमफुल्या होत्या म्हणून वहीत 6 ही संख्या लिहिली.. त्यापुढे '+' हे चिन्ह देवून 4 काळ्या चमफुल्या म्हणून 4 ही संख्या लिहिली.. माझ्या सुचनेला प्रतिसाद म्हणून काळ्या पांढऱ्या एकत्रित मोजून आलेले उत्तर म्हणून '=' चिन्ह लिहून त्यापुढे 10 ही संख्या मांडली.

अशाप्रकारे त्यांच्या वहीत '6 + 4 = 10' हे Addition चं उदाहरण लिहिलं गेलं...
अशाच स्वरूपाच्या कृतीक्रमानुसार विद्यार्थ्यानी Subtractions ची उदाहरणे वहीत मांडली...
Subtraction करताना मुलांकडून आलेला प्रतिसाद पुढीलप्रमाणे होता ".....एकूण किती चमफुल्याचा फासा होता ते मोजून संख्या लिहाव्या लागतील... त्यापैकी किती पांढऱ्या किंवा काळ्या चमफुल्या पडल्या ते मोजून बाजूला काढाव्या/कमी कराव्या लागतील... शेवटी किती पांढऱ्या किंवा काळ्या चमफुल्या उरल्यात ते मोजून आलेली संख्या उत्तर म्हणून लिहावी लागेल...!"

 (...अर्थातच Addition,,Subtraction + व - sign, = sign आणि या साऱ्यांचा वापर करून आडव्या मांडणीत Addition व Subtraction कशी मांडायची याचे पूर्वज्ञान २ रीच्या मुलांना होतेच...त्यांचेच पाहून तथा गरजेनुसार मी केलेल्या मार्गदर्शनातुन १ लीची मुलंही ते शिकलीत.)

-गजानन बोढे,स शि.जि.प.प्रा.शाळा भानुसेवस्ती.ता. सिल्लोड. जि.औरंगाबाद.

सुलभक:गजानन बोढे, जि.प.प्रा.शाळा भानुसेवस्ती,ता.सिल्लोड,जि.औरंगाबाद

●●●COMPARISON●●●
 Std 1st & 2nd...Semi English.

या संबोधाच्या सुलभीकरणासाठी फरशीवरील पुढील रेखाटनाची मदत झाली.
【】 Less than 【】
【】 Greater than【】
【】 is equal to 【】  
  मुलांना वरील रेखाटने असलेल्या फरशीजवळ घेऊन गेलो.काय शिकणार आहोत याची कोणतीही कल्पना जाणीवपूर्वक मी मुलांना दिली नाही. मुलांना मी जे करणार आहे त्याचे निरीक्षण व मी जे बोलणार आहे ते काळजीपूर्वक ऐकण्याची सुचना करून पुढील कृती करायला मी सुरुवात केली..
मुलं उत्सुकतेने हे सारं बघत होती. कृतीक्रम पुढीलप्रमाणे
👇
 ●पहिल्या रेखाटनाच्या डाव्या चौकटीत काही कवड्या ठेवल्या... त्यापेक्षा जास्त कवळ्या उजव्या चौकटीत ठेवल्या...आणि पुढीलप्रमाणे वाचले... "【】 is less than 【】
●दुसऱ्या रेखाटनाच्या डाव्या चौकटीत काही कवळ्या ठेवल्या त्यापेक्षा कमी कवळ्या उजव्या चौकटीत ठेवल्या... आणि वाचले. 【】is greater than【】
 ●तिसऱ्या रेखाटनाच्या डाव्या चौकटीत काही कवळ्या ठेवल्या.. तितक्याच कवळ्या उजव्या चौकटीत ठेवल्या...आणि वाचले... "【】 is equal to【】
" बराच वेळ अशा पद्धतीने तीनही रेखाटनाच्या प्रत्येक चौकटीतील कवळ्यांची संख्या बदलून वाचन करत गेलो व पाठोपाठ पोरांनाही म्हणायला सांगितले.
पुरेसा वाचन सराव झाल्यानंतर पोरांना तीन्ही रेखाटनाच्या विविध चौकटीत मांडलेल्या कवळ्यांचे निरीक्षण नोंदवायला सांगितले.
 पोरांनी नोंदवलेली निरीक्षणे पुढीलप्रमाणे आहेत.
 👉[पहिल्या रेखाटनाबाबत मुलांनी नोंदवलेले निरीक्षण] ◆डाव्या चौकटीतील कवळ्यांची संख्या उजव्या चौकटीतील कवळ्यांच्या संख्येपेक्षा कमी आहे.
 👉[दुसऱ्या रेखाटनाबाबत मुलांनी नोंदवलेले निरीक्षण] ◆डाव्या चौकटीतील कवळ्या उजव्या चौकटीतील कवळयांपेक्षा कमी आहेत.
 👉[तिसऱ्या रेखाटनाबाबत मुलांनी नोंदवलेले निरीक्षण] ◆डाव्या आणि उजव्या चौकटीतील कवळ्यांची संख्या सारखी आहे. पुरेसा वाचन सराव झालेला असल्याने मुलांनी वरील सर्व रेखाटनाच्या चौकटीत ठेवलेल्या कवळ्यांच्या संख्यांच्या आधारे पुढीलप्रमाणे सहज वाचन केले...
【】 Less than【】
【】greater than【】
【】 Equal to 【】

 उच्चारलेल्या शब्दांच्या अर्थाचे आकलन झाले किंवा नाही याची चाचपणी करण्यासाठी पुढील प्रश्न विचारले.
 1) आपण 【】Less than【】 असे कां बरं वाचले?
मुलांचा प्रतिसाद-"कारण कि डाव्या चौकटीत कमी कवळ्या आहेत उजव्या चौकटीतील कवळ्यांपेक्षा..!"
 2) आपण 【】Greater than 【】 असे कां बरं वाचले?
मुलांचा प्रतिसाद-"कारण कि डाव्या चौकटीत जास्त कवळ्या आहेत उजव्या चौकटीतील कवळ्यांपेक्षा..!"
 3) आपण 【】Equal to【】 असे कां बरं वाचले? मुलांचा प्रतिसाद-"कारण कि डाव्या व उजव्या चौकटीतील कवळ्यांची संख्या सारखीच आहे..!"

 (या ठिकाणी 'Less than' म्हणजे 'पेक्षा कमी'...Greater than म्हणजे पेक्षा अधिक...आणि Equal to म्हणजे सारखे/समान...हे पोरांच्या सहज लक्षात आले...मला पोरांना मराठी प्रतिशब्द सांगावा लागला नाही..निरीक्षणातून मुलांनी वाचलेल्या/उच्चारलेल्या या शब्दांचा अर्थ स्वतः शोधला)
अशा पद्धतीने आम्ही COMPARISON शिकलोत.

😊 -गजानन बोढे,स.शि.जि.प.प्राथ.शाळा भानुसेवस्ती टाकळी जि.

ता. सिल्लोड जि. औरंगाबाद.

सुलभक:सुधीर मोहारकर,जि.प.प्रा.शा.केळझर,ता.मुल जि.चंद्रपुर

तीन चार दिवसापुर्विची गोष्ट . चौथ्या वर्गाला कालमापन हा पाठ शिकवला होता। वर्गात घड्याळाची प्लास्टिकची प्रतिकृती आहे । बऱ्याच मुलांना घड्याळ वाचत येवू लागले. दोन दिवसानंतर पुन्हा त्यातील काही उदाहरण देवून सिंहावलोकन करण्याचा प्रयत्न केला तर काय आश्चर्य ! अर्धेअधिक विद्यार्थी योग्य वेळ दाखवण्याचे विसरून गेले. (काळाच्या ओघात काय काय होते कोणास ठाऊक!!!.（°ο°）) आता काय करायचे ? हाच प्रश्न सतत सलू लागला.चौथ्या वर्गातील मुले आणि साधी वेळ घड्याळात दाखवता येऊ नये म्हणजे मीच नापास! काही करावे काही सुचत नव्हते. अचानक सोशल मीडियाच्या कोणत्यातरी ग्रुप वर (ज्ञान)रचनावादाविषयी पाहिलं ते आठवलं आणि डोक्यात लख्ख प्रकाश पडला . सर्व मुलांना वर्गाबाहेर सावलीत घेवुन गेलो. काडीनेच काही जागा स्वच्छ केली व हातातील काडीनेच मोठं वर्तुळ मातीवर काढलं. जा व काही छोटे छोटे दगड व काड्या जमा करून आणा अशी शिलेदारांना आज्ञा फर्मावली. पाचच मिनिटात सर्व साहित्य पुढ्यात हजर।त्यांचे काय काय करायचे याची पूर्ण कल्पना त्या छोट्या मोठ्या पिल्लान्ना दिली व नंतर त्याची भूमिका सुरु झाली...... लगेच मुलानी आखलेल्या वर्तुळावर दगडं ठेवून सुंदर व आखीव रेखीव वर्तुळ कडा तयार केला.मग मी आकडे व मिनिट रेषा काडीनेच आखून दिल्या त्यानुसार मुलांनिच दगडापासून आकडे व काड्यांपासून मिनिट रेषा तयार केल्या . मध्ये बांबूच्या काम्बीपासुन दोन काटे (तास व मिनिट) तयार झाले. अशारितीने मुलांच्या सहकार्यातून लर्निंग क्लॉक तयार झाले व सांगितल्यानुसार मग मुले मिनिटे व तासाची ओळख पटवून घेऊ लागली. सर्वच मुले या उपक्रमात सहभागी झाल्याने सर्वांची बऱ्यापैकी संकल्पना दृढ झाली. मुले स्वत:हुन सांगितलेली वेळ त्यांनीच तयार केलेल्या घड्याळात दाखवू लागली व एकदाचे डोक्यावरचे ...... गेले. यालाच ज्ञानरचनावाद म्हणत असतील, नाही का भाऊ ?

सुलभक:सुरेश सुतार सर,जिल्हा परिषद प्राथमिक शाळा बारे बुद्रुक ता.भोर जि.पुणे

वर्तुळ गंमत

गणिती कृतीयुक्त खेळ एका मोठ्या वर्तुळात कोणत्याही क्रमाने अंक लिहिणे..
थोड्या अंतरावरून एका मुलाने रिंग टाकणे..
त्या रिंगमध्ये जेवढे अंक असतील त्यांची इतर विद्यार्थ्यांनी वहीत नोंद करणे..
त्यांची बेरीज करणे,
चढता उतरता क्रम लावणे,
सम व विषम संख्या वर्गीकरण करणे इ प्रकार करता येतात....
दुपारी जेवणाच्या सुट्टीनंतर मुलं खूप छान रमली होती काल हा खेळ खेळताना....
 वरील वर्तुळ कायमस्वरूपी फरशीवरही आखून ठेवता येते...
पाच मुले उभे करणे प्रत्येकाच्या डोक्यावर वाढदिवसाच्या टोप्या व त्यावर एकक दशक शतक हजार दशहजार वगैरे लिहणे प्रत्येकाच्या हातात शून्य ते नऊ अंक कार्ड देणे पाचही मुलांनी हातात धरलेल्या कार्डापासून जी संख्या तयार होते ती समोरच्या मुलांनी मोठ्याने म्हणणे व वहीत अंकी अक्षरी लिहिणे...
 वाढदिवसाच्या टोप्या घालायला मुलांना खूप गंमत वाटते व हा खेळ खूप रंजक पद्धतीने मुले खेळतात. .. आपोआप संख्या लेखन वाचन होते...
अशा पद्धतीने सात आठ नऊ अंकी सुद्धा आपण संख्या बनवून घेऊ शकतो....
टोप्या घातलेल्या मुलांनी वरचेवर आपल्या हातातील कार्ड बदलत राहणे .....
विशेष म्हणजे वर्तुळ गंमत खेळात रिंग टाकताना विशेष गरजा असणारी माझ्या वर्गातील रेश्मा ही मुलगी खूपच आनंदात सहभागी झाली होती .....
काल हे दोन्ही खेळ खेळत मुलांनी आनंददायी पद्धतीने गणिती क्रिया कधी केल्या हे त्यांनाही समजले नाही.... मज्जा आली....

सुलभक:सोमनाथ वाळके जि.प.प्रा.शाळा पारगाव जोगेश्वरी ता.आष्टी,जि.बीड

चला अंतराळात जाऊ या. आज सहावीच्या वर्गातील प्रवीणने प्रश्न विचारला आकाश आणि अंतराळ यामध्ये फरक काय ? ही चर्चा रंगत गेली. मग काय अंतराळ, अंतराळवीर, विविध देशांच्या अंतराळ मोहिमा यावर मुलांना शक्य तितकी माहीती दिली. मुले खुपच एक्साइट होऊन आणखी प्रश्न विचारत होती ,मीही त्यांच्या प्रश्नांना उत्तरे देत त्यांचे शंका समाधान करीत होतो. अंतराळातील झिरो gravity ही आईडिया मुलांना खुपच भन्नाट वाटली परंतु त्याबद्दल त्यांना प्रॉपर आकलन होत नव्हते. मग यावर उपाय म्हणजे मुलांना डिजिटल क्लास मध्ये नेऊन मोठ्या पडद्यावर Gravity हा हॉलीवुड चित्रपट दाखविला मुले खुपच तल्लीन आणि एक्साइट होऊन हा चित्रपट पहात होती अंतराळ अनुभवत होती 5.1 च्या होम थिएटर ने त्यांना प्रत्यक्ष अंतराळात असल्याचा भास होत होता. चित्रपट संपल्यावर वैष्णवी,पूजा,प्राजक्ता,ऋतुजा यांनी भारताच्या मंगळ मोहिमेबद्दल विचारले आणि यान कसे असते, ते कसे उड्डाण करते असे अनेक प्रश्न विचारले. मग अंतराळयानच तयार करायचे ठरले. आणि आम्ही मिळून तयार केले भारताचे मंगळयान. भन्नाट मज्जा आली यान तयार करताना. सर आता हे यान कसे उडवायचे हा मुलांनी विचारलेला प्रश्न. " खुप शिका, मोठे व्हा,आणि हे यान उडविण्यासाठी आवश्यक असणारे तंत्र विकसित करणारे शास्त्रज्ञ व्हा" या माझ्या शुभचिंतनासह आमचा अंतराळतास (दिवस) संपला. -सोमनाथ वाळके, जि प प्रा शा जोगेश्वरी पारगाव,ता आष्टी जि बीड. (A MEMBER IN 'ATF-MAHARASHTRA')